Nexora

Ücretsiz İzin Nedir ve İşveren Hangi Durumlarda Vermek Zorundadır?

Ücretsiz izin, iş sözleşmesi sona ermeden işçinin belirli bir süre çalışmadığı ve işverenin bu süreye ilişkin ücret ödeme yükümlülüğünün kural olarak bulunmadığı, tarafların çalışma ve ücret borçlarının geçici olarak askıya alındığı izin türüdür.

Güncelleme: 10 Kasım 2026 Rehber 7 dk okuma
Kısa cevap

Ücretsiz izin, iş sözleşmesi devam ederken işçinin bir süre çalışmadığı ve kural olarak ücret ödenmediği izin türüdür. 4857 sayılı İş Kanunu işverenin her talebi kabul etmesini zorunlu tutmaz; yalnız kanunun hak tanıdığı hallerde izin verilmesi gerekir: doğum sonrası analık izninin bitiminden itibaren altı aya kadar ücretsiz izin, yıllık iznini başka yerde geçiren işçiye dört güne kadar yol izni ve koruyucu aile olan işçiye on gün izin. Bunların dışındaki kişisel taleplerde tarafların anlaşması ve yazılı kayıt gerekir. İşverenin çalışanı rızası olmadan ücretsiz izne çıkarması esaslı değişiklik sayılır ve fesih riski doğurabilir.

Ücretsiz izin, işçinin belirli bir süre çalışmadığı ve işverenin bu süreye ilişkin ücret ödeme yükümlülüğünün kural olarak bulunmadığı izin türüdür. İş sözleşmesi sona ermez, tarafların çalışma ve ücret ödeme borçları geçici olarak askıya alınır. İşçi izin sonunda görevine dönerek çalışmaya devam eder.

4857 sayılı İş Kanunu, işverenin her ücretsiz izin talebini kabul etmesini zorunlu kılmaz. Ancak doğum sonrası izin, koruyucu aile olma ve yıllık izinde yol süresi gibi belirli durumlarda işçiye kanuni hak tanınmıştır. Bunların dışındaki taleplerde tarafların anlaşması gerekir. İşverenin çalışanı tek taraflı olarak ücretsiz izne göndermesi ise çalışma koşullarında esaslı değişiklik ve fesih riski doğurabilir.

Ücretsiz İzin Kaç Gün Olabilir?

İş Kanununda bütün ücretsiz izin uygulamalarını kapsayan genel bir üst süre sınırı bulunmaz. Süre, iznin hukuki dayanağına göre belirlenir. Kanunun özel olarak düzenlediği izinlerde ilgili süre sınırına uyulması gerekir. Tarafların anlaşmasına dayanan diğer uygulamalarda ise izin başlangıcı ve bitişi karşılıklı kabul edilen koşullarla belirlenir.

Örneğin işçi kişisel nedenlerle 15 gün izin isteyebilir. İşveren bu talebi kabul edebilir veya reddedebilir. Taraflar daha uzun bir süre üzerinde de anlaşabilir. Bununla birlikte belirsiz süreli veya sürekli uzatılan uygulamalar, iş sözleşmesinin askıda kalması ve işçinin hakları bakımından uyuşmazlık oluşturabilir.

Bu nedenle izin kararında yalnızca toplam gün sayısını değil, iznin gerekçesini, sona ereceği tarihi ve işe dönüş koşullarını da belirlemek gerekir.

İşveren Hangi Durumlarda Ücretsiz İzin Vermek Zorundadır?

İşverenin izin verme yükümlülüğü, kanunun açıkça hak tanıdığı durumlarda ortaya çıkar. Bu hallerde işçinin gerekli koşulları taşıması ve talebini usulüne uygun şekilde iletmesi önemlidir.

Doğum Sonrasında Altı Aya Kadar İzin

4857 sayılı İş Kanununun 74. maddesine göre kadın işçiye isteği halinde analık izninin tamamlanmasından sonra altı aya kadar ücretsiz izin verilmesi gerekir. Düzenlenen analık izni süresi, doğumdan önce sekiz ve doğumdan sonra on altı hafta olmak üzere toplam 24 haftadır. Çoğul gebelikte toplam süre 26 haftadır.

Altı aya kadar kullanılabilen ücretsiz izin, ilgili analık izni süresinin tamamlanmasından sonra başlar. Üç yaşını doldurmamış çocuğu evlat edinme halinde de kanunda belirtilen koşullarla eşlerden biri veya evlat edinen bu haktan yararlanabilir.

İş Kanununun 74. maddesi, ayrıca doğum veya evlat edinme sonrasında belirli koşullarla haftalık çalışma süresinin yarısı kadar ücretsiz izin kullanılmasını düzenler. Bu hakkın süresi doğum sırasına ve özel koşullara göre değişir. İşveren, tam süreli ücretsiz izin ile haftalık çalışma süresinin yarısı kadar kullanılan hakkı birbirinden ayırmalıdır.

Analık izninin kapsamı ve uygulama sırası hakkında doğum izni düzenlemesini dikkate alarak personelin işe dönüş takvimini hazırlamak gerekir.

Yıllık İznini Başka Bir Yerde Geçiren İşçinin Yol İzni

4857 sayılı İş Kanununun 56. maddesi, yıllık ücretli iznini işyerinin bulunduğu yerden başka bir yerde geçirecek işçiye belirli koşullarda ücretsiz yol izni verilmesini zorunlu tutar.

İşçinin bu hakkı kullanabilmesi için talepte bulunması ve iznini başka bir yerde geçireceğini belgelemesi gerekir. İşveren, gidiş ve dönüşte yolda geçirilecek süreleri karşılamak amacıyla toplam dört güne kadar ücretsiz izin vermek zorundadır.

Bu süre yıllık ücretli izin bakiyesinden düşülmez. İşverenin, yol iznini ayrı bir kayıtla izlemesi ve gerekli belgeleri saklaması uygun olur.

Koruyucu Aile Olan İşçinin İzni

2026 yılında yapılan düzenleme kapsamında, bir veya daha fazla çocuğa tek başına ya da eşiyle birlikte koruyucu aile olan işçiye, çocuğun teslim edilmesinden sonra isteği üzerine on gün ücretsiz izin verilir.

İşverenin bu hakkı değerlendirirken koruyucu aile statüsünü ve çocuğun teslim tarihini gösteren belgeleri esas alması gerekir. Kanuni şartlar karşılandığında izin, işverenin kişisel tercihine bağlı bir uygulama değildir.

Hangi Durumlarda Ücretsiz İzin İşverenin Onayına Bağlıdır?

Kanunda özel olarak güvence altına alınmayan kişisel taleplerde işverenin ücretsiz izin verme zorunluluğu bulunmaz. Çalışanın eğitimine zaman ayırmak istemesi, ailevi sorumlulukları, seyahat planı veya özel işleri bu kapsamda değerlendirilebilir.

İşveren talebi incelerken işyerinin personel ihtiyacını, işin devamlılığını, talep edilen süreyi ve mevcut sözleşme hükümlerini dikkate alabilir. Ancak bireysel iş sözleşmesinde, toplu iş sözleşmesinde veya bağlayıcı işyeri düzenlemelerinde daha geniş bir izin hakkı tanınmışsa bu hükümler de uygulanmalıdır.

Benzer durumdaki çalışanların taleplerinin farklı değerlendirilmesi halinde kararın nesnel gerekçelere dayanması önemlidir. Eşit davranma yükümlülüğüne aykırı veya ayrımcı uygulamalardan kaçınılmalıdır.

İşverenin onayına bağlı bir talebin reddedilmesi, tek başına işçiye izinsiz devamsızlık hakkı vermez. Çalışanın işyerine gelmediği günlerin hukuki niteliği, talep ve onay kayıtlarına göre belirlenir.

Ücretsiz İzin Talebi Nasıl Yazılı Hale Getirilir?

Kanuni izin hakkı dışında, tarafların anlaşmasına dayanan ücretsiz izin uygulamalarında yazılı kayıt oluşturulması temel bir güvence sağlar. Sözlü görüşmelerle yürütülen süreçler, ilerleyen dönemde izin süresinin veya çalışanın rızasının tartışılmasına neden olabilir.

İşverenin uygulayabileceği kayıt düzeni aşağıdaki adımlardan oluşur.

  1. Çalışanın talebi alınır. İşçi, izin gerekçesini ve talep ettiği başlangıç ile bitiş tarihlerini yazılı olarak bildirir.
  2. Hukuki dayanak belirlenir. Talebin kanuni bir hakka mı yoksa tarafların anlaşmasına mı dayandığı kontrol edilir.
  3. İşverenin kararı yazılı olarak bildirilir. Onaya bağlı taleplerde kabul edilen süre ve koşullar açıkça belirtilir.
  4. Karşılıklı irade kayıt altına alınır. Anlaşmaya dayalı izinlerde çalışanın açık rızası ile işverenin kabulü belgelenir.
  5. İzin ve bordro kayıtları güncellenir. Personelin çalışmadığı günler puantaja işlenir ve SGK bildirimindeki eksik gün nedeni kontrol edilir.
  6. İşe dönüş takip edilir. Belirlenen tarihte işe başlanması veya sürenin tarafların anlaşmasıyla değiştirilmesi ayrıca kaydedilir.

İzin formunda ücret ödenmeyecek dönemin açıkça gösterilmesi, işçi açısından da belirsizliği azaltır. İzin sonrasında eski çalışma koşullarına dönüşün nasıl gerçekleşeceği konusunda ayrıca mutabakat sağlanması yararlı olur.

İşveren Çalışanı Tek Taraflı Ücretsiz İzne Çıkarabilir mi?

İşveren, genel kural olarak çalışanın rızasını almadan onu ücretsiz izne çıkaramaz. Ücretin kesilmesi ve çalışma borcunun askıya alınması, iş sözleşmesinin temel koşullarını etkiler.

4857 sayılı İş Kanununun 22. maddesi uyarınca çalışma koşullarındaki esaslı değişikliklerin işçiye yazılı olarak bildirilmesi gerekir. İşçi tarafından altı iş günü içinde yazılı olarak kabul edilmeyen değişiklikler işçiyi bağlamaz.

İşverenin işlerin azalması, siparişlerin durması veya maliyetleri düşürme ihtiyacı nedeniyle tek taraflı ücretsiz izin kararı alması, kendiliğinden hukuka uygun hale gelmez. İşçinin onayı olmadan uygulanan izin, somut olayın özelliklerine göre işveren feshi olarak değerlendirilebilir veya işçiye haklı nedenle fesih imkanı verebilir.

Bu durumda kıdem tazminatı, ihbar tazminatı ve diğer işçilik alacakları bakımından uyuşmazlık doğabilir. Geçmişte olağanüstü dönemler için getirilen geçici düzenlemeler de işverenin bugün sürekli bir tek taraflı izin yetkisine sahip olduğu anlamına gelmez.

İşverenin personel maliyetini azaltmaya yönelik kararlarında iş ve sosyal güvenlik danışmanlığı desteğiyle sözleşme koşullarını ve hukuki riskleri birlikte değerlendiriyoruz.

Ücretsiz İzin SGK Bildiriminde Nasıl Gösterilir?

Ücretsiz izin kullanılan günlerde işçi fiilen çalışmadığı ve bu günler için prime esas kazanç doğmadığı takdirde ilgili süre SGK açısından eksik gün olarak bildirilir. İş sözleşmesinin devam etmesi, çalışılmayan bütün günler için otomatik olarak prim bildirilmesini gerektirmez.

Eksik gün nedeni, iznin hukuki türüne göre seçilmelidir. SGK uygulamasında kullanılan başlıca kodlar aşağıdaki gibidir.

  • 19 kodu. Ücretsiz doğum izni için kullanılır.
  • 20 kodu. Ücretsiz yol izni için kullanılır.
  • 21 kodu. Diğer ücretsiz izin durumlarında kullanılır.

İzin ayın tamamını kapsamıyorsa çalışılan günler ile ücretsiz geçirilen günler doğru şekilde ayrılmalıdır. Aynı ay içinde birden fazla eksik gün nedeni bulunması halinde ilgili bildirim kuralları ayrıca kontrol edilmelidir.

İşverenin eksik gün nedenini bildirmesi, iznin hukuka uygun olduğunu tek başına kanıtlamaz. Çalışanın talep formu, yazılı mutabakat ve varsa izin hakkını gösteren belgeler özlük dosyasında saklanmalıdır. SGK tarafından talep edildiğinde bu belgelerin sunulabilmesi gerekir.

Eksik günlerin puantaj ve bordro verileriyle uyumlu olması için bordro hizmeti kapsamında aylık kayıtların kontrolünü ve bildirim hazırlığını birlikte yürütüyoruz.

Ücretsiz İzin Genel Sağlık Sigortasını Etkiler mi?

Ücretsiz izin süresince prim ödeme gün sayısının azalması, çalışanın genel sağlık sigortasından yararlanma durumunu etkileyebilir. Ancak ücretsiz izne çıkılması, sağlık güvencesinin her durumda aynı gün sona erdiği anlamına gelmez.

Sağlık hizmetlerinden yararlanma koşulları değerlendirilirken sigortalının önceki prim günleri, mevcut sigortalılık durumu ve bakmakla yükümlü olunan kişi kapsamındaki hakları dikkate alınır. Genel kural olarak sağlık hizmetlerinden yararlanmak için başvuru tarihinden önceki son bir yılda en az 30 gün genel sağlık sigortası primi bulunması gerekir. Bunun yanında sigortalılık niteliğinin devamına ilişkin özel süreler uygulanabilir.

Uzun süreli ücretsiz izinlerde çalışanın sağlık provizyonu ve genel sağlık sigortası yükümlülüğü ayrıca değerlendirilmelidir. Gerekli koşullarda genel sağlık sigortası kapsamında ayrı prim ödeme yükümlülüğü ortaya çıkabilir. İşverenin izin başlangıcında çalışanı bu olasılık hakkında bilgilendirmesi yararlı olur.

Ücretsiz İzin Kıdemi ve Yıllık İzin Hesabını Nasıl Etkiler?

Ücretsiz izin süresince iş sözleşmesi devam etmekle birlikte bu dönemler kural olarak kıdem tazminatına esas hizmet süresine dahil edilmez. Yıllık ücretli izne hak kazanmak için gerekli çalışma süresinin hesabında da kanunen çalışılmış sayılmayan ücretsiz izin dönemleri dikkate alınmaz. Özellikle doğum sonrasında kullanılan altı aya kadar ücretsiz izin, yıllık izin hesabına eklenmez. Buna karşılık kanunun çalışılmış gibi kabul ettiği süreler ve işçi lehine düzenlenmiş sözleşme hükümleri ayrıca değerlendirilmelidir. İşveren, ücretsiz izin dönemlerini özlük ve bordro kayıtlarında ayrı izleyerek kıdem ve yıllık izin hak edişlerini doğru hesaplamalıdır.

İşveren İzin Kararından Önce Neleri Kontrol Etmelidir?

Ücretsiz izin kararı verilmeden önce talebin hangi hukuki nedene dayandığı açıkça belirlenmelidir. Kanuni hak niteliğindeki izinlerle işverenin onayına bağlı kişisel talepler aynı yöntemle değerlendirilmemelidir.

İşveren açısından güvenli uygulama, çalışanın rızasının gerektiği durumlarda yazılı mutabakat oluşturmak, izin tarihlerini netleştirmek ve ücret ile prim sonuçlarını önceden hesaplamaktır. Çalışanın görevine dönüşü de personel planlamasına dahil edilmelidir.

Biz, ücretsiz izin süreçlerinde hukuki dayanak, özlük kaydı, puantaj ve sosyal güvenlik bildiriminin birbiriyle uyumlu olmasına odaklanıyoruz. Böylece işverenin personel planlamasını yürütürken çalışma koşullarına aykırı işlemlerden ve hatalı SGK bildirimlerinden kaynaklanabilecek riskleri azaltmasına destek oluyoruz.

Sık sorulan sorular

Çalışanın kişisel nedenle istediği ücretsiz izni reddedebilir miyim?

Evet. Kanunda özel olarak güvence altına alınmayan eğitim, ailevi sorumluluk, seyahat veya özel işler gibi taleplerde işverenin izin verme zorunluluğu yoktur. Ancak iş sözleşmesi, toplu iş sözleşmesi veya bağlayıcı işyeri düzenlemeleri daha geniş bir hak tanıyorsa bu hükümler uygulanır ve benzer taleplerin farklı değerlendirilmesi nesnel gerekçeye dayanmalıdır.

İşler azaldığında çalışanları ücretsiz izne çıkarabilir miyim?

Genel kural olarak çalışanın rızası olmadan bunu yapamazsınız. İşlerin azalması veya maliyet düşürme ihtiyacı tek taraflı kararı hukuka uygun hale getirmez. Esaslı değişikliğin yazılı bildirilmesi gerekir ve işçi altı iş günü içinde yazılı kabul etmezse değişiklik onu bağlamaz.

Yol izni olarak verilen günler yıllık izinden düşülür mü?

Hayır. Yıllık iznini işyerinin bulunduğu yerden başka bir yerde geçirecek ve bunu belgeleyen işçiye talebi üzerine toplam dört güne kadar ücretsiz yol izni verilir. Bu süre yıllık ücretli izin bakiyesinden düşülmez ve ayrı bir kayıtla izlenmelidir.

Ücretsiz izindeki çalışanı SGK'ya hangi eksik gün koduyla bildiririm?

Ücretsiz doğum izni için 19, ücretsiz yol izni için 20 ve diğer ücretsiz izin durumları için 21 kodu kullanılır. İzin ayın tamamını kapsamıyorsa çalışılan günler ile ücretsiz geçen günler doğru şekilde ayrılmalıdır.

Ücretsiz izin süresi kıdem tazminatı hesabına girer mi?

Ücretsiz izin dönemleri kural olarak kıdem tazminatına esas hizmet süresine dahil edilmez. Yıllık izne hak kazanma hesabında da kanunen çalışılmış sayılmayan bu dönemler dikkate alınmaz. Kanunun çalışılmış gibi kabul ettiği süreler ve işçi lehine sözleşme hükümleri ayrıca değerlendirilir.