Geçici iş ilişkisi, İŞKUR'dan yetki almış bir özel istihdam bürosunun kendi işçisini, İş Kanunu'nun 7. maddesinde sayılan hallerde belirli bir süre için başka bir işverenin yanında çalıştırmasıdır; işçinin işvereni büro, iş talimatını veren ise çalıştıran işverendir. Analık, askerlik ve iş sözleşmesinin askıda kaldığı hallerde ilişki bu hal sürdükçe, mevsimlik tarım ve ev hizmetlerinde süre sınırı olmadan kurulabilir. Diğer hallerde süre en çok dört aydır; dönemsel iş artışları dışında toplam sekiz ayı aşmamak üzere iki kez yenilenebilir.
Geçici iş ilişkisinin iki yolu
İş Kanunu'nun 7. maddesi geçici iş ilişkisinin iki şekilde kurulmasına izin verir:
- Özel istihdam bürosu aracılığıyla: Türkiye İş Kurumundan (İŞKUR) geçici iş ilişkisi kurma yetkisi almış büro, kendi işçisini bir geçici işçi sağlama sözleşmesiyle başka bir işverene geçici olarak devreder. İşçinin işvereni büro olmaya devam eder.
- Holding veya şirketler topluluğu içinde: İşveren, işçisinin devir sırasında yazılı rızasını alarak onu aynı holding ya da topluluktaki başka bir işyerinde görevlendirir. Bu görevlendirme en çok altı ay için yapılır ve en fazla iki kez yenilenebilir. Ücret ödeme borcu devreden işverende kalır; devralan işveren, işçinin kendisinde çalıştığı sürede ödenmeyen ücret, gözetme borcu ve sosyal sigorta primlerinden devreden işverenle birlikte sorumludur.
Büro aracılığıyla kurulan ilişki iki yazılı sözleşmeye dayanır: büro ile işçi arasındaki iş sözleşmesi ve büro ile çalıştıran işveren arasındaki geçici işçi sağlama sözleşmesi. İkincisinde başlangıç ve bitiş tarihi, işin niteliği, büronun hizmet bedeli ve varsa tarafların özel yükümlülükleri yer alır.
Kurulabileceği haller ve süreler
Büro aracılığıyla geçici iş ilişkisi yalnızca aşağıdaki yedi halde kurulabilir. Azami süre ve yenileme imkânı, ilişkinin dayandığı hale göre değişir:
| Hal | Azami süre | Yenileme |
|---|---|---|
| İşçinin analık izni ve doğum sonrası izinleri, doğum sonrası kısmi süreli çalışmaya geçmesi, askerlik ve iş sözleşmesinin askıda kaldığı diğer haller | Hal devam ettiği sürece | Gerekmez |
| Mevsimlik tarım işleri | Süre sınırı yok | Gerekmez |
| Ev hizmetleri | Süre sınırı yok | Gerekmez |
| İşletmenin günlük işlerinden sayılmayan ve aralıklı gördürülen işler | 4 ay | En fazla 2 kez, toplam 8 ayı geçmemek üzere |
| İş sağlığı ve güvenliği bakımından acil işler veya üretimi önemli ölçüde etkileyen zorlayıcı nedenler | 4 ay | En fazla 2 kez, toplam 8 ayı geçmemek üzere |
| Ortalama mal ve hizmet üretim kapasitesinin öngörülemeyen şekilde artması | 4 ay | En fazla 2 kez, toplam 8 ayı geçmemek üzere |
| Mevsimlik işler dışında dönemsellik gösteren iş artışları | 4 ay | Yenilenemez |
Süre sonunda çalıştıran işveren, aynı iş için altı ay geçmeden yeniden geçici işçi çalıştıramaz. Analık halinde ilişkinin süresi izne bağlı olduğundan, 16 haftaya çıkan doğum sonrası izinle birlikte bu hale dayalı geçici iş ilişkisi de uzar; yeni süreler doğum izni 24 hafta rehberinde yer alıyor.
Yasaklar ve sayı sınırı
- İş Kanunu'nun 29. maddesine göre toplu işçi çıkarılan işyerlerinde sekiz ay süreyle büro aracılığıyla geçici iş ilişkisi kurulamaz.
- Kamu kurum ve kuruluşlarında ve yer altında maden çıkarılan işyerlerinde büro aracılığıyla geçici iş ilişkisi kurulamaz.
- Grev ve lokavtın uygulanması sırasında geçici iş ilişkisiyle işçi çalıştırılamaz; 6356 sayılı Kanunun 65. maddesindeki hükümler saklıdır.
- Üretim kapasitesinin öngörülemeyen şekilde artması nedeniyle çalıştırılan geçici işçi sayısı, işyerindeki işçi sayısının dörtte birini geçemez; on veya daha az işçi çalışan işyerlerinde beş geçici işçiye kadar ilişki kurulabilir. Kısmi süreli çalışanlar, çalışma sürelerine göre tam süreliye çevrilerek sayılır.
- İşveren, iş sözleşmesini feshettiği kendi işçisini fesih tarihinden itibaren altı ay geçmeden geçici işçi olarak çalıştıramaz.
Büro ve işverenin sorumlulukları
Özel istihdam bürosu
- Geçici işçinin işverenidir; ücreti öder, işçiyi SGK'ya bildirir ve primini yatırır. İşçisine ilişkin iş sağlığı ve güvenliği, sosyal sigorta ve işsizlik sigortası yükümlülükleri, İş Kanunu'nun 7. maddesi saklı kalmak üzere büroya aittir.
- Ücretin ödendiğini gösteren belgeleri her ay çalıştıran işverene verir.
- Geçici işçileri, çalışmadıkları dönemlerde büronun eğitim ve çocuk bakım hizmetlerinden yararlandırır.
Çalıştıran işveren
- İşin gereğine ve sözleşmeye uygun olarak geçici işçiye talimat verir.
- 6331 sayılı Kanunun 17. maddesinin altıncı fıkrasındaki iş sağlığı ve güvenliği eğitimlerini verir ve gerekli tedbirleri alır.
- İş kazası ve meslek hastalığını büroya derhal, SGK'ya da 5510 sayılı Kanunun 13 ve 14. maddelerine göre bildirir.
- Geçici işçinin temel çalışma koşullarını, aynı işe doğrudan alacağı işçiye sağlayacağı koşulların altında tutamaz ve onu işyerindeki sosyal hizmetlerden eşit şekilde yararlandırır.
- İşyerindeki açık pozisyonları geçici işçiye, geçici işçilerin istihdam durumunu varsa işyeri sendika temsilcisine bildirir; İŞKUR'un istediği belgeleri saklar.
Geçici işçi
- Verilen iş sağlığı ve güvenliği eğitimlerine katılmak zorundadır.
- İşyerine ve işe ilişkin olarak kusuruyla verdiği zarardan çalıştıran işverene karşı sorumludur.
- Çalıştıran işverenden, büronun hizmet bedeline mahsup edilmek üzere avans veya borç alamaz.
Ücret veya prim ödenmezse
Büronun ödeme yükümlülüğünü yerine getirmediği durumlar için kanun ücret ve prim tarafını ayrı düzenler:
- Ücret: İş Kanunu'nun 7. maddesi, büro aracılığıyla kurulan ilişkide çalıştıran işverene ücret için genel bir müteselsil sorumluluk yüklemez. Kapasite artışı nedeniyle kurulan ilişkilerde çalıştıran işveren, bir aydan uzun çalışan geçici işçilerin ücretlerinin ödenip ödenmediğini her ay kontrol eder. Ödenmemiş ücret varsa büronun alacağını ödemeyip bu alacaktan mahsup ederek geçici işçilerin en çok üç aylık ücretini doğrudan banka hesaplarına yatırır ve durumu ödeme gününden itibaren 15 gün içinde çalışma ve iş kurumu il müdürlüğüne bildirir.
- Prim: 5510 sayılı Kanunun 12. maddesine göre geçici iş ilişkisi kurulan işveren, primler dahil bu Kanundan doğan yükümlülüklerden işverenle, yani büroyla birlikte müştereken ve müteselsilen sorumludur.
- Teminat: Büro, geçici iş ilişkisi yetkisi alırken brüt asgari ücretin 200 katı tutarında teminat verir. Geçici işçilerin iş ilişkisinden doğan alacakları bu teminattan öncelikle ödenir.
- Yetki iptali: Geçici işçilerin yüzde onunun ücreti, mücbir sebep olmaksızın ödeme gününden itibaren 20 gün içinde ödenmezse büronun yetkisi derhal iptal edilir ve büroya üç yıl yetki verilmez.
Sözleşme yapmadan önce büronun yetkisini İŞKUR'un internet sitesinde yayımlanan geçici iş ilişkisi izni alan büro listesinden doğrulayabilirsiniz. Nexora Danışmanlık, İŞKUR'dan geçici iş ilişkisi yetkisi almış bir özel istihdam bürosudur; hizmetin nasıl yürüdüğü geçici iş ilişkisi ve personel temini sayfasında anlatılıyor.
Alt işverenlikten farkı
| Konu | Geçici iş ilişkisi (büro aracılığıyla) | Alt işverenlik |
|---|---|---|
| Ne için kurulur? | Kanunda sayılan yedi halde, belirli süreli işgücü ihtiyacı için | Yardımcı işler ya da işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren asıl iş bölümleri için |
| İşi kim yönetir? | İşçi, çalıştıran işverenin talimatıyla çalışır | Alt işveren, işçilerini yalnızca o işyerinde aldığı işte kendisi çalıştırır |
| Süre | Hale göre sınırlı; çoğu halde 4 ay, yenilemelerle en çok 8 ay | Kanunda azami süre yok |
| Kim kurabilir? | Yalnızca İŞKUR'dan yetki almış özel istihdam bürosu | İş Kanunu'nun 2. maddesindeki şartları taşıyan işveren |
| Sorumluluk | İşveren büro; çalıştıran işveren SGK yükümlülüklerinden müteselsilen, ücrette kapasite artışı halindeki mahsup mekanizmasıyla sorumlu | Asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı o işyeriyle ilgili yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumlu |
| Kurala aykırılığın sonucu | Süre aşılırsa işçi, çalıştıran işverenle belirsiz süreli sözleşmeyle çalışıyor sayılır | Muvazaa varsa alt işverenin işçileri başından itibaren asıl işverenin işçisi sayılır |
Hangi modelin uygun olduğunu işin niteliği ve süresi belirler; alt işverenliğin şartları alt işverenlik hizmetleri sayfasında ayrıca ele alınıyor.
Süre aşılırsa veya büro kapanırsa
Sözleşmedeki süre dolduğu halde geçici iş ilişkisi devam ederse, sözleşmenin sona erdiği tarihten itibaren çalıştıran işveren ile işçi arasında belirsiz süreli iş sözleşmesi kurulmuş sayılır. Bu durumda büro, işçinin geçici iş ilişkisinden doğan ücretinden, işçiyi gözetme borcundan ve sosyal sigorta primlerinden yalnızca sözleşme süresiyle sınırlı olarak sorumludur.
Büro herhangi bir nedenle kapanırsa, durumun çalıştıran işverene tebliğiyle geçici iş ilişkisi sona erer; işçi çalışmaya devam ederse çalıştıran işverenle iş sözleşmesi kurulmuş olur. İş Kanunu'nun 7. maddesine aykırı olarak geçici işçi çalıştıran işverene her işçi için idari para cezası uygulanır; kapasite artışı haline ilişkin kurallara aykırılıkta bu ceza dört kat artırılarak uygulanır.
Sık sorulan sorular
Geçici işçi, süre bitince çalıştığı şirkete doğrudan işe girebilir mi?
Evet. Büronun yaptığı sözleşmelere, geçici işçinin işini tamamladıktan sonra çalıştığı işverende veya başka bir işverende çalışmasını engelleyen hüküm konulamaz. Süre bittikten sonra çalıştıran işveren işçiyle doğrudan iş sözleşmesi yapabilir; süre dolduğu halde ilişki kendiliğinden devam ederse zaten belirsiz süreli sözleşme kurulmuş sayılır.
Büro geçici işçiyi uzun süre işe çağırmazsa ne olur?
Büro ile geçici işçi arasındaki iş sözleşmesinde, işçinin ne kadar süre işe çağrılmazsa sözleşmesini haklı nedenle feshedebileceği yazılmak zorundadır. Bu süre üç ayı geçemez.
Geçici işçiler engelli çalıştırma zorunluluğunun hesabına katılır mı?
Hayır. Geçici işçi sağlama sözleşmesiyle çalışan işçiler, İş Kanunu'nun 30. maddesindeki çalıştırma zorunluluğu hesaplanırken ne büronun ne de çalıştıran işverenin işçi sayısına dahil edilir. Kendi yükümlülüğünüzü engelli çalıştırma zorunluluğu hesaplama aracıyla kontrol edebilirsiniz.